Kino niezależne filmy ranking to temat, który co roku rozbudowuje się o nowe pozycje godne uwagi — ale pewne tytuły wytrzymały próbę czasu i wciąż zadziwiają świeżością spojrzenia. Filmy artystyczne realizowane poza machinerią wielkich studiów rządzą się innymi prawami: nie muszą przyciągać milionowej widowni, nie oglądają się za preferencjami komitetów marketingu, nie muszą kończyć się szczęśliwie. Dlatego potrafią powiedzieć coś, czego kino mainstreamowe powiedzieć nie może lub nie chce.
Poniższy ranking nie jest katalogiem najgłośniejszych festiwalowych laureatów. To wybór filmów, które zmieniają sposób patrzenia — na innych ludzi, na codzienność, na narrację jako taką. Każdy z nich da się dziś obejrzeć na legalnych platformach VOD.
Filmy artystyczne, które przedefiniowały kino niezależne lat 90.
Lata 90. to dekada, w której kino autorskie po raz pierwszy trafiło do szerokiej świadomości widzów spoza festiwalowego obiegu. Sundance Film Festival stał się prawdziwą fabryką odkryć, a kilka tytułów z tamtego okresu do dziś wyznacza standardy niezależnej narracji.
Clerks (1994) — Kevin Smith
Za 27 500 dolarów pożyczonych od rodziny i przyjaciół Kevin Smith nakręcił film, który udowodnił, że do opowiedzenia historii nie potrzeba ani grosza z Hollywood. Czarno-biały obraz z convenience store w New Jersey bawi się dialogiem jak mało który film tamtej dekady. Dwóch młodych mężczyzn spędza dzień za ladą sklepu i rozmawiają — o „Powrocie Jedi”, o sensie pracy, o związkach. To brzmi jak nic. A jednak ogląda się z coraz większym skupieniem, bo Smith buduje świat z samej rozmowy. Dostępny na platformie Mubi i Amazon Prime Video.
Szaleństwo i miłość (1993) — Tony Scott / Richard Linklater
W tym zestawieniu „Before Sunrise” (1995) Richarda Linklatera zasługuje na osobne słowo. Dwoje nieznajomych, jeden pociąg relacji Budapeszt-Paryż i jedno miasto do zwiedzenia przez jedną noc. Linklater odkrywa, że czas rozmowy ma własną dramaturgię — nie potrzeba zbrodni, zdrady ani pościgu. Wystarczy, że dwoje ludzi mówi do siebie szczerze, a widzowie zamierają. Trylogia „Before” to jeden z najważniejszych projektów kina autorskiego ostatnich trzydziestu lat. Cała trylogia dostępna na Netflixie.
Kino autorskie spoza Hollywoodu — przełomowe głosy z festiwali filmowych
Festiwale filmowe w Cannes, Berlinie i Wenecji od dekad pełnią rolę filtru, który wyławia twórców pracujących poza przemysłowymi schematami. Kilka tytułów z ich programów zasługuje na miejsce w każdym rankingu kina niezależnego.
Cztery miesiące, trzy tygodnie i dwa dni (2007) — Cristian Mungiu
Złota Palma w Cannes 2007. Mungiu nakręcił film o aborcji w komunistycznej Rumunii z taką chłodną precyzją, że ogląda się go jak dokument rozgrywany w czasie rzeczywistym. Kamera nie ocenia, nie moralizuje — śledzi dwie studentki z cierpliwością, która szybko staje się nie do zniesienia. Dłuższe ujęcia, minimalistyczna muzyka, niemal brak cięć montażowych w kluczowych scenach. Rzadko kiedy forma i treść tak perfekcyjnie się zazębiają. Dostępny na Mubi.
Toni Erdmann (2016) — Maren Ade
Trzydzieści minut „Toni Erdmann” i większość widzów myśli: to będzie przyzwoita europejska komedia o ojcu i córce. Dwie godziny i czterdzieści minut później ta sama widownia siedzi z mokrymi oczami i nie bardzo rozumie, co właśnie przeżyła. Ade opowiada o rozpadzie relacji przez pryzmat absurdystycznego humoru, któremu pod koniec wyrastają zęby. Film zebrał niemal wszystkie możliwe nagrody europejskich festiwali i do dziś pozostaje jednym z najlepszych filmów artystycznych minionej dekady. Dostępny na Mubi i w bibliotece Canal+.
Parasite (2019) — Bong Joon-ho
Technicznie rzecz biorąc, Bong Joon-ho pracuje przy sporym budżecie, ale „Parasite” to obraz głęboko autorski — reżyser przez lata odmawiał kompromisów, które wymusiłyby dystrybutorzy anglojęzyczni. Film zdobył Złotą Palmę i Oscara za najlepszy film, ale wciąż zaskakuje każdego widza, który przychodzi bez oczekiwań. Klasowe napięcie opowiedziane jako thriller, komedia i horror jednocześnie. Dostępny na Netflixie i Amazon Prime Video.
Niezależne filmy dokumentalne, które zmieniają perspektywę
Kino dokumentalne to osobny rozdział kina niezależnego — często bliższy reportażowi niż fabule, a jednak zdolny do emocji, których nie wyprodukuje żadne studio.
Bowling for Columbine (2002) — Michael Moore
Moore stworzył model kina interwencyjnego, który po 2002 roku zainspirowały dziesiątki naśladowców. Pytanie o przemoc i broń w Stanach Zjednoczonych Moore zadaje przez pryzmat masakry w Columbine, ale prawdziwy temat to kultura strachu — mechanizm, który Moore opisuje z sarkazmem i chirurgiczną precyzją. Film wywołał gorącą debatę, wygrał Oscara i do dziś jest jednym z najczęściej omawianych dokumentów w historii. Dostępny na Amazon Prime Video.
The Act of Killing (2012) — Joshua Oppenheimer
Jeden z najbardziej niepokojących filmów w historii dokumentu. Oppenheimer zaprosił sprawców indonezyjskich masakr z lat 60., by sami odegrali swoje zbrodnie w dowolnych konwencjach filmowych — musicalu, westernu, gangsterskiej. Wynikający z tego obraz to coś, czego nie da się opisać bez ryzyka spłycenia. Film pokazywany był na ponad 50 festiwalach filmowych i zmienił rozumienie tego, co dokument może i powinien robić. Dostępny na Mubi.
Ranking niezależnych debiutów — odkrycia ostatnich lat
Kino niezależne żyje dzięki debiutom. Każdy rok przynosi kilka filmów, które bez zaplecza dużego studia zdołały przebić się do świadomości festiwalowej i widzowskiej.
Moonlight (2016) — Barry Jenkins
Trzy akty, trzech aktorów w jednej roli, jedno życie opisane przez pryzmat tożsamości i czułości. Jenkins dostał budżet 1,5 miliona dolarów i nakręcił jeden z najpiękniej sfotografowanych filmów w historii Oscara — zdobył statuetkę za najlepszy film w słynnym finale z kopertą dla „La La Land”. Moonlight nie wchodzi w temat tożsamości płciowej i rasowej z manifestem — wchodzi z ciszą, spojrzeniem, niedokończonym zdaniem. Dostępny na Netflixie i Amazon Prime Video.
Lady Bird (2017) — Greta Gerwig
Gerwig napisała i wyreżyserowała swój debiut z absolutną pewnością siebie. Sacramento, rok 2002, osiemnastolatka, która chce być wszędzie indziej niż jest. Film ma wszystkie elementy coming-of-age, ale pozbawia je sentymentalności — Gerwig patrzy na dorastanie jak na serię mikroklęsk, z których każda ma własny ciężar. Najwyżej oceniany film 2017 roku według agregatora Rotten Tomatoes. Dostępny na platformie Max.
Aftersun (2022) — Charlotte Wells
Debiut, który wywołał jedną z największych dyskusji w światowym kinie artystycznym od lat. Wells opowiada historię ojca i córki na wakacjach przez pryzmat zrekonstruowanej, pełnej luk pamięci. Nie ma tu wyraźnej fabuły, jest za to narastające poczucie, że coś ważnego dzieje się poza kadrem. Film chwyta za serce w sposób, którego widz nie jest w stanie przewidzieć ani łatwo opisać po seansie. Dostępny na platformie Mubi i MUBI GO.
Na które platformy VOD warto zwrócić uwagę, szukając kina niezależnego
Kino niezależne filmy ranking traci sens, jeśli nie wiadomo, gdzie szukać. Wśród platform streamingowych dostępnych w Polsce rozkład jest następujący:
- Mubi — specjalizuje się wyłącznie w kinie artystycznym i autorskim, rotuje katalog co miesiąc, dostępny w abonamencie ok. 35 zł/mies.; znajdziemy tu Mungiu, Oppenheimera i debiuty festiwalowe w ciągu kilku tygodni od premiery
- Netflix — ma nierówny katalog kina niezależnego, ale regularnie dorzuca laureaty Oscara i Złotej Palmy; „Parasite”, trylogia „Before” i „Moonlight” są dostępne w Polsce
- Amazon Prime Video — mocny w kinie dokumentalnym i nagrodzonych debiutach; „Bowling for Columbine” i „Clerks” bez problemu znajdziemy w katalogu
- Max (dawne HBO Max) — „Lady Bird” i część europejskiego kina autorskiego z nagrodami BAFTA
- Canal+ — regularnie zasilany europejskim kinem festiwalowym, dobre źródło dla widzów zainteresowanych Berlinem i Wenecją
Warto łączyć dwa lub trzy serwisy rotacyjnie zamiast subskrybować wszystkie na raz — większość platform oferuje miesięczne rozwiązanie bez umowy, co pozwala co jakiś czas „przeskakiwać” między katalogami bez przepłacania.
Filmy artystyczne i kino autorskie to inwestycja innego rodzaju niż seans blockbustera — wymagają uważności, a niekiedy kilku dni dystansu, żeby w pełni dotarło to, co się właśnie zobaczyło. To nie wada. To właśnie ta cecha sprawia, że wracamy do nich po latach i za każdym razem dostrzegamy coś nowego.
